سفرنامه تاجیکستان (5) خجند

امیر هاشمی مقدم

صبح من زودتر از کلوین بیدار شدم. خودم را از زیر پتو بیرون کشیدم. هوا سرد بود. خجند شمالیترین شهر بزرگ تاجیکستان است و مرکز ولایت سُغد. ولایت سغد بهطور کلی مانند یک زائده یا شبهجزیره است در میان دو کشور ازبکستان و قرقیزستان. این شیوه ترسیم مرزی، یادگار دوره شوروی است. از آن بدتر اینکه بخشهایی از مثلاً همین ولایت سغد، بهصورت یک جزیره کاملا در کشور ازبکستان یا قرقیزستان محصور شده است. برای نمونه منطقه «واروخ» کاملاً از خاک تاجیکستان جدا و از هر چهار طرف توسط خاک قرقیزستان محاصره شده است. در حالیکه بخشی از ولایت سغد است. همچنین منطقه «سروک» بالا نیز یک جزیره دورافتاده متعلق به تاجیکستان، اما محصور در خاک ازبکستان است. بقیه جمهوریهای شوروی سابق هم جزایر مشابه دارند. کلاً شوروی کارش این بود که طی این مدت، یک تکه از خاک این کشور را جدا کرده و به کشور دیگر بدهد و سپس یک تکه از خاک آن کشور را جدا کرده و به یک کشور دیگر واگذار کند. اینها مایه اختلافاتی شد که هنوز این جمهوریها درگیر آن هستند که شاید بهترین نمونهاش، همین تاجیکستان و ازبکستان باشد. جدا کردن شهرهای سمرقند و بخارا از تاجیکستان و افزودنشان به ازبکستان ضربه بسیار سهمگینی به زبان فارسی و تمدن ایرانی بود. حالا در آن شهرها که روزگاری مهد تمدن ایرانی و زبان فارسی بودند، فقط زبان ترکی رسمی و رایج است و حتی در دوره حکومت شوروی، استفاده از زبان فارسی ممنوع بود. برگردیم به خجند یا همان لنینآباد دوره شوروی. این شهر بیش از 160 هزار نفر جمعیت دارد. تعداد قابل توجهی روستبار و تعدادی نیز ازبک در این شهر زندگی میکنند. روستبارها همانگونه که زندهیاد محمدجان شکوری اشاره کرده، همیشه توسط دولت مرکزی روسیه تحریک میشوند علیه ملیگرایی در کشورهای تازه استقلالیافته و در واقع نوعی اهرم فشار برای اجرای سیاستهای روسیه هستند. رودخانه سیحون که پس از جیحون، دومین رودخانه پر آب آسیای میانه است از میان این شهر میگذرد. ارتفاع این شهر جلگهای بسیار اندک و زیر 400 متر (بالاتر از سطح دریای آزاد) است. برای همین آب و هوایی نسبتاً ملایم و خوب دارد. این شهر در مسیر جاده ابریشم قرار داشت. البته درباره پیشینهاش برخی میگویند به اسکندر مربوط میشود و برخی افسانهها هم آنرا به کیخسرو نسبت میدهند. ساتراپی سوغده که همان سغد باشد، یکی از ساتراپیهای هخامنشی به مرکزیت مرکنده (marakanda) بوده است.

تاجیکستان انلاین...